Menu

Sentencja

Nie upadek jest rzeczą najgorszą, lecz to, że ktoś po upadku leży i nie wstaje, trwa w złości i słabości swej woli pokrywa myślami zwątpienia.

św. Jan Chryzostom

SZPĘGAWSK

 

Historia wsi SZPĘGAWSK

Nazwa brzmiała Panow /X-XIIw./, Spangawsk 1341, Panow 1342 r., Pangenau, Spangenau, Spengawsken 1868, w okresie międzywojennym Szpangawsk, hitlerowska - Spengawsken, Pangau 25.IV.1942 r., po wyzwoleniu Szpengawsk, Szpęgawsk 1950 r.
Nazwa ma jasny topograficzny format: nazwa pochodzi od starosłowiańskiego słowa panga albo panca /małe jezioro/ od czego pochodzi przymiotnikowa pankowa lub pangowa, a także slangowa /tj. małe jezioro z którego wypływa rzeczka do Jeziora Szpęgawskiego - Szpęgawa/. Lud utrzymuje, że pierwotna nazwa brzmiała Zabrodzie, czyli osiedle położone za brodem, który by przebyć trzeba było konie sprzęgać. Choć inni wprowadzają od nazwy osobistej Pączek.

Położenie

Wieś sołecka w gminie Starogard, położona na północny wschód od Starogardu Gdańskiego, wzdłuż drogi krajowej 22, ze Starogardu do Tczewa.
Miejscowość leży wokół rynnowych Jezior Szpęgawsko-Zduńskich, 67-96 m n.p.m. Krajobraz jest malowniczy, urozmaicony lasami. Wieś o kształcie owalnicy znajduje się między dwoma Jeziorami Szpęgawskimi /małym i dużym/.
W pobliżu styku Jezior Szpęgawskiego i Zduńskiego znajduje się pełna uroku Dolina Teresy, którą latem odwiedzają wczasowicze ze Starogardu Gdańskiego, Tczewa, a nawet Gdańska i okolicy.
W 1965 roku wieś zajmowała 609 ha powierzchni /w 1885 r. 1229 ha, w tym 447 ha gruntów ornych, 564 ha lasów i 59 ha łąk/. Obecnie wieś zajmuje obszar 1654 ha.

Dzieje

Jak wykazują znaleziska archeologiczne miejscowość należy do osad neolitycznych, zasiedlonych przez człowieka w latach 4000-1700 lat p.n.e.
W wiekach VII-IX gród ziemno-drewniany, po którym zachowało się grodzisko wyżynne /koło Jeziora Zduńskiego/. Pierwsza wzmianka pisana pochodzi XIII w., kiedy to ówczesni właściciele (Krzyżacy) rozpoczęli budowę kościoła. Nazwa osiedla występuje w dokumentach nadania Rywałdu /1341 r./ i Oliwy /1342 r./.
W 1402 roku dobra stanowiły własność szlachecką /37,5 łanów/ i były na prawie polskim, podczas gdy chłopi /1438 r./ rządzili się prawem niemieckim. W drugiej połowie XVI wieku dobra stanowiły własność szlachecką J. Pierzchy, herbu Flądra, Pomorzanina /16 łanów, w tym 12 łanów folwark/ i K. Czakanowskiego, herbu Godziemba, z Korony /9 łanów/.
Pod względem sądowym, skarbowym i sejmikowym Szpęgawsk należał do powiatu tczewskiego. Według taryfy z 1648 r. Borowski płacił ze Szpęgawska łącznie 7 florenów i 24 grosze, a König - 9 florenów. W 1686 r. dobra należały do rodziny Czarlińskich (sędzia ziemski), którzy utrzymywali je aż do 1736 roku.
W 1699 r. odbył się proces o czary, w wyniku którego Katarzyna Heidorf (przyznała się i podała współuczestniczki), Helena Zalewska, Greszkowa (Greskowa) oraz Barbara Skarszynnka z Luboszyna, uznane za czarownice, zostały spalone na stosie.
Sympla z 1717 roku wynosiła 90 groszy. W latach 1736-1746 właścicielem dóbr był kasztelan chełmiński, Stanisław Konarski, Ignacy Konarski (1772), a w 1780 roku - Walentyna Konarska, a pod koniec XVIII wieku - Piwniccy /katolicy/.
Jak zapisano w katastrze fryderycjańskim z 1772 roku, we wsi wraz z rodziną właściciela mieszkało 206 osób. Zarządcą dworskim był Contak, a karczmarzem Lucharz. Jako dworscy rzemieślnicy wymienieni byli: kowal Johan Domorowski, kołodziej Pildanowski, garncarz Zaromin, pasterz owiec Johan Stobbe. Ten ostatni pasł 200 owiec, mając do pomocy pastuchów Stanisława Woskowskiego, Faidona i Georga Steine. W dworze mieszkała służba: Johan Bowczewz, Mathias Paskowski i Johan Lopatzki. Dzierżawcami gruntów (po 1 włóce) byli: Wriczowski, Sperling, Malborsky, Broska, Krug, Barnol, Szilińsky, Mutzka, Patek, Kurowscy, Jerczakowsky i Alter Michel. Oczywiście wszyscy w/w mieli rodziny. Zachowana została ówczesna pisownia nazwisk. Należy zwrócić uwagę na nazwisko Stobba. Do dziś w Brzeźnie Wielkim mieszka rodzina o tym nazwisku.
Zapewne około 1794 r. dobra sprzedano rodzinie Piwnickich. Nowi właściciele, około 1800 roku, wybudowali pałac w stylu klasycznym, murowany, otynkowany. We wnętrzu niektóre drzwi i boazerie mają do dziś skromna dekorację, utrzymaną w tym samym stylu. Zbudowano też dom dla robotników, któremu były cmentarz przydzielono w charakterze ogrodu. W połowie XIX w. zbudowano parterowy, murowany i otynkowany dom, wsparty od czoła (od południa) na dwóch slupach /dziś szkoła/.
Od roku 1874 nowymi właścicielami majątku zastała rodzina von Palleske. W 1885 roku powstały: gorzelnia parowa, cegielnia, zakład sztucznego wylęgu ryb. Szpęgawsk wraz ze Zdunami, Ciecholewami i innymi stanowił tzw. Majorat, czyli majątek dziedziczny należący do rodziny von Palleske. Eric von Palleske zaliczał się do największych właścicieli ziemskich w Polsce międzywojennej połowie XIX w. zbudowano parterowy, murowany i otynkowany dom, wsparty od czoła (od południa) na dwóch slupach /dziś szkoła/.
Dnia 1.X.1874 roku powstał obwodowy Urząd Stanu Cywilnego.
W 1926 r. część majątku Palleske została objęta parcelacją /400 ha/, powtarzaną aż po rok 1939.
W 1919 roku po śmierci barona von Palleske, który został pochowany w rodzinnym grobowcu w lesie Szpęgawskim, jedynym spadkobiercą został syn barona. Wiosną 1919 roku doszło do strajku robotników w majątku von Palleske, który szybko został stłumiony. Za czasów barona-syna majątek Szpęgawski był największym w okolicy i obejmował powierzchnię 1250 ha gruntów ornych, pozostałe to pastwiska, łąki i lasy. Dobra Niemca Olafa von Palleske zostały objęte państwowymi planami parcelacyjnymi: w 1926 roku - 400 ha /Ciecholewy, Szpęgawsk i Zduny/, w 1927 - 255 ha /Szpęgawsk i Rywałd/. Ogółem rozparcelowano około 25% dóbr von Palleske. W ciągu 13 lat majątek okrojono z około 900 ha.
W 1940 r. hitlerowcy wysiedlili z gospodarstw w 22 polskie rodziny /123 osoby/ z wielohektarowych gospodarstw rolnych. Wysiedlonych skierowano do prac przymusowych w majątku niemieckim w Zdunach. Podczas okupacji przez hitlerowców zamordowani zostali: ogrodnik Stanisław Błaszczyk, lokaj Franciszek Knut /w pobliskim lesie w 1939 r./, robotnik Jan Kowalski /pochodzący z Gniewu, 1943 r./ robotnik Paweł Steinke /1943 r./ i robotnik Franciszek Szwoch /1939 r./
W dniach 13.IX.1939 roku do 25.I.1945 roku prywatny las von Palleske przekształcono na miejsce zbrodni i kaźni, w którym w 39 masowych grobach wymordowano ok. 7000 Polaków i innych obywateli (Niemców, Austriaków, Francuzów, Czechosłowaków, Amerykanów, Włochów, Kanadyjczyków, Belgów, Duńczyków) w tym około 1680 chorych Krajowego Zakładu Psychiatrycznego w Kocborowie. Są również Żydzi. W dniach 26.X do 25.XI 1944 roku hitlerowcy wypalili zwłoki z 31 grobów, usiłując zatrzeć ślady zbrodni.
Po wyzwoleniu 7.III.1945 r. nastąpiła częściowa ekshumacja pomordowanych oraz upamiętnienie grobów /o ile wcześniej nie zostały zawarte przez Niemców/. Po wyzwoleniu rozparcelowano dwa majątki. Wybudowano nowy sklep ogólnospożywczy GS SCH, zlewnię mleka, mijalnię kolejową oraz przystanek PKP osobowy. W 1962 r. w pałacu urządzono Państwowy Dom Specjalny dla Dorosłych, w którym w 1966 roku przebywało 103 ludzi z psychicznymi schorzeniami. W Domu urządzono regionalny warsztat wytwórczo-dekoracyjny. Zadbano o wygląd budynku szkoły podstawowej z podcieniem na 2 słupkach.
W 1960 roku w Szpęgawsku było 81 budynków mieszkalnych /1885 r. - 3 albo 61 domów/ oraz 96 indywidualnych gospodarstw rolnych.

Szkoła

W 1873 r. w szkole ewangelickiej szkole elementarnej nauczał Lietzau /10 uczniów/. Istniał w niej od 15.X.1872 roku obowiązek prowadzenia kroniki, spisu uczniów, dziennika zajęć lekcyjnych i listy obecności dzieci. W tej szkole w 1887 r. uczono 74 uczniów /jeden nauczyciel/.
Młodzież wyznania katolickiego uczęszczała do szkoły w Ciecholewach. W 1926 r. w jednoklasowej szkole powszechnej nauczano 42 uczniów. Po wyzwoleniu 1945 r. zorganizowano 7-klasową szkołę podstawową, której stan organizacyjny z czasem podniesiono na wyższy poziom. Obecnie w budynku szkoły działa Punkt Przedszkolny.

Kościół

Właściciel dóbr pod koniec XIII w. wybudował kościół. Stał on u wschodnich wylotów wsi /dziś styk trzech dróg/. W 1424 roku do proboszcza należały 3 wlóki. W II połowie XVI w. do parafii należały Szpęgawsk i Zduny o 157 mieszkańcach osiadłych na 61 łanach kmiecych i folwarcznych /16,55 km˛ powierzchni/. Był on jeszcze wymieniany jako samodzielna parafia w 1584 roku. Kościół o konstrukcji szachulcowej w XVI wieku nosił wezwanie Najświętrzej Marii Panny.
W 1583 r. był on na tzw. pruskim murze. Jeden z patronów kościoła “Pan Pierzcha”, zwolennik reformacji, przyłączył role kościelną do swego folwarku, dając z niej proboszczowi tyle daniny, ile zechciał. W 1595 r. świątynia chyliła się ku upadkowi. W 1631 r. leżała w gruzach, zniszczona przez pierwszą wojnę szwedzką.
Ówczesny oficjał pomorski, Gołyński, na próżno próbował go odbudować. W 1710 r. proboszcz parafii z Kokoszkowych otrzymywał tytułem mesznego ze Szpęgawska po 6 korcy żyta i po 6 korcy owsa od włóki, podczas gdy przedtem - po 10 korcy żyta i 10 korcy owsa. Stanisław Konarski /ok.1736-1746/ urządził w dworze kaplicę, którą obsługiwał jeden z cystersów pelplińskich. Dawny cmentarz ewangelicki z lat 1876-1916 istnieje w Lesie Szpęgawskim /zaniedbany/. Dziś Szpęgawsk należy do parafii św. Andrzeja Boboli w Swarożynie

Obecnie wieś liczy 648 osób, w tym 218 mieszkańców Domu Pomocy Społecznej. W roku 1780 notowano 121 osób /114 katolików/, w 1865 r. - 174 katolików i 150 ewangelików; w 1926 roku - 217 osób, a w 1960 r. - 504.
/2012 rok/

 


Polecamy

Używamy plików cookies Ta witryna korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Prywatności i plików Cookies .
Korzystanie z niniejszej witryny internetowej bez zmiany ustawień jest równoznaczne ze zgodą użytkownika na stosowanie plików Cookies. Zrozumiałem i akceptuję.
151 0.2240161895752